Κορτιζόλη

Η κορτιζόλη είναι γνωστή κυρίως για τη σχέση της με το στρες, όμως η δράση της δεν περιορίζεται μόνο σε αυτό. Συμμετέχει επίσης σε σημαντικές λειτουργίες και βοηθά το σώμα να προσαρμόζεται σε διαφορετικές απαιτήσεις. Όταν όμως η παραγωγή της είναι υπερβολικά αυξημένη ή μειωμένη, επηρεάζονται διαφορετικές λειτουργίες του οργανισμού. Ο εργαστηριακός έλεγχος συμβάλλει στην αξιολόγηση αυτών των μεταβολών.

Τι είναι η κορτιζόλη και ποιος είναι ο ρόλος της στον οργανισμό;

Η κορτιζόλη είναι μια στεροειδής ορμόνη που παράγεται στο φλοιό των επινεφριδίων, δύο μικρών αδένων που βρίσκονται πάνω από τους νεφρούς. Ανήκει στα γλυκοκορτικοειδή και είναι απαραίτητη για τη φυσιολογική λειτουργία του οργανισμού.

Η ορμόνη αυτή επηρεάζει πολλά όργανα και ιστούς του σώματος. Μεταξύ άλλων, καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο το σώμα χρησιμοποιεί τη γλυκόζη και συμμετέχει στη ρύθμιση του μεταβολισμού. Παράλληλα, συμβάλλει στον έλεγχο της αρτηριακής πίεσης, της φλεγμονώδους αντίδρασης και του κύκλου ύπνου και εγρήγορσης. Ιδιαίτερα σημαντικός είναι ο ρόλος της σε περιόδους πίεσης. Όταν ο οργανισμός βρίσκεται αντιμέτωπος με μια στρεσογόνο κατάσταση, αυξάνει τη διαθέσιμη γλυκόζη, προσφέροντας στο σώμα την ενέργεια που χρειάζεται τη στιγμή εκείνη.

Πώς μεταβάλλονται τα επίπεδα κορτιζόλης μέσα στην ημέρα;

Η παραγωγή της ορμόνης δεν παραμένει σταθερή σε όλη τη διάρκεια του 24ώρου. Ακολουθεί έναν συγκεκριμένο ημερήσιο ρυθμό, ο οποίος συνδέεται με τον κύκλο του ύπνου και της εγρήγορσης. Τα επίπεδα είναι συνήθως υψηλότερα τις πρωινές ώρες και μειώνονται όσο περνά η ημέρα, φτάνοντας στις χαμηλότερες συγκεντρώσεις κατά τη διάρκεια της νύχτας.

Τη διαδικασία αυτή ελέγχει ο άξονας υποθαλάμου–υπόφυσης–επινεφριδίων. Ο υποθάλαμος εκκρίνει CRH, η οποία ενεργοποιεί την υπόφυση. Εκείνη με τη σειρά της παράγει ACTH, δίνοντας στα επινεφρίδια το σήμα να απελευθερώσουν την ορμόνη. Όταν η συγκέντρωσή της είναι επαρκής, ενεργοποιείται ένας μηχανισμός αρνητικής ανάδρασης, ο οποίος δεν επιτρέπει να συνεχιστεί η παραγωγή της. 

Πότε μπορεί να αυξηθεί η κορτιζόλη;

Το στρες αποτελεί έναν από τους γνωστότερους παράγοντες που επηρεάζουν τα επίπεδα της κορτιζόλης. Η αύξηση αυτή αποτελεί μέρος της φυσιολογικής αντίδρασης του σώματος και μπορεί να εμφανιστεί σε περιπτώσεις ασθένειας, πυρετού, πόνου, υπογλυκαιμίας ή έντονης σωματικής καταπόνησης.

Υψηλότερες τιμές μπορεί επίσης να παρατηρηθούν σε συνθήκες στέρησης ύπνου, μετά από παρατεταμένη έντονη αερόβια άσκηση, σε περιόδους έντονης ψυχολογικής πίεσης ή σε σοβαρούς τραυματισμούς. 

Όταν όμως η κορτιζόλη παραμένει υπερβολικά αυξημένη για μεγάλο χρονικό διάστημα, χρειάζεται να διερευνηθούν και πιθανά παθολογικά αίτια. Ο υπερκορτιζολισμός μπορεί να σχετίζεται με το σύνδρομο Cushing. Πιθανές αιτίες αποτελούν η υπερπαραγωγή ACTH, όγκοι δηλαδή των επινεφριδίων οι οποίοι προκαλούν αυξημένη παραγωγή καθώς επίσης και η λήψη υψηλών δόσεων κορτικοστεροειδών.

Τι μπορεί να προκαλέσει χαμηλή κορτιζόλη;

Οι χαμηλές τιμές μπορεί να σχετίζονται με επινεφριδιακή ανεπάρκεια. Στην πρωτοπαθή μορφή της, όπως για παράδειγμα στη νόσο Addison, τα επινεφρίδια δεν παράγουν επαρκή ποσότητα της ορμόνης. Μία πιθανή αιτία είναι η επίθεση του ανοσοποιητικού συστήματος σε αυτούς τους συγκεκριμένους αδένες.

Υπάρχει επίσης και η δευτεροπαθής επινεφριδιακή ανεπάρκεια. Στην περίπτωση αυτή, το πρόβλημα μπορεί να εντοπίζεται στην υπόφυση και να περιορίζει την παραγωγή ACTH.

Ποια συμπτώματα μπορεί να σχετίζονται με διαταραχές της κορτιζόλης;

Οι διαταραχές στα επίπεδα της ορμόνης μπορεί να συνοδεύονται από διαφορετικά συμπτώματα. Η εικόνα διαφέρει ανάλογα με το αν η παραγωγή είναι αυξημένη ή μειωμένη:

ΥΨΗΛΑ ΕΠΙΠΕΔΑ	ΧΑΜΗΛΑ ΕΠΙΠΕΔΑ
Αύξηση σωματικού βάρους, κυρίως στο πρόσωπο και την κοιλιά	Απώλεια βάρους και όρεξης
Υψηλή αρτηριακή πίεση	Χαμηλή αρτηριακή πίεση
Μυϊκή αδυναμία	Κόπωση και μυϊκή αδυναμία
Αυξημένο σάκχαρο στο αίμα	–
Οστεοπόρωση	–
Μώλωπες και χαρακτηριστικές ραγάδες	Μεταβολές στο χρώμα του δέρματος
Άγχος, ευερεθιστότητα ή άλλες μεταβολές στη διάθεση	Αλλαγές στη διάθεση

Εξέταση κορτιζόλης: Πώς γίνεται;

Η εξέταση κορτιζόλης μπορεί να πραγματοποιηθεί με διαφορετικούς τύπους δειγμάτων. Η επιλογή εξαρτάται από το τι χρειάζεται να διερευνηθεί και από τον τρόπο με τον οποίο έχει επιλέξει ο γιατρός να αξιολογήσει την παραγωγή της ορμόνης.

Η μέτρηση μπορεί να γίνει:

• στο αίμα, προσδιορίζοντας τη συγκέντρωση τη δεδομένη χρονική στιγμή,
• στα ούρα, με συλλογή 24ώρου ώστε να αξιολογηθεί η παραγωγή σε μεγαλύτερο διάστημα,
• στο σάλιο, το οποίο μπορεί να χρησιμοποιηθεί για μετρήσεις σε διαφορετικές ώρες της ημέρας.

Επειδή τα επίπεδα παρουσιάζουν φυσιολογικές μεταβολές μέσα στο 24ωρο, ο χρόνος λήψης του δείγματος έχει ιδιαίτερη σημασία.

Πώς αξιολογούνται οι τιμές της κορτιζόλης;

Μία μεμονωμένη τιμή δεν μπορεί πάντα να μας οδηγήσει σε ένα ασφαλές συμπέρασμα. Η φυσιολογική ημερήσια διακύμανση είναι ένας από τους βασικούς λόγους για τους οποίους το αποτέλεσμα χρειάζεται να εξετάζεται σε σχέση με την ώρα που πραγματοποιήθηκε η μέτρηση.

Παράγοντες όπως το στρες, η έλλειψη ύπνου, η έντονη άσκηση, μια λοίμωξη ή η χρήση κορτικοστεροειδών μπορούν επίσης να επηρεάσουν το αποτέλεσμα. Ανάλογα με τα ευρήματα, μπορεί να χρειαστούν πρόσθετες μετρήσεις ή περαιτέρω έλεγχος.

Για τον λόγο αυτό, οι τιμές της κορτιζόλης αξιολογούνται μαζί με τα συμπτώματα και τα υπόλοιπα κλινικά δεδομένα. Η σωστή ερμηνεία βοηθά τον ιατρό να διερευνήσει εάν υπάρχει διαταραχή στη λειτουργία των επινεφριδίων ή του μηχανισμού που ελέγχει την παραγωγή της ορμόνης.

Για τη μέτρηση της κορτιζόλης, μπορείτε να απευθυνθείτε στο μικροβιολογικό εργαστήριο Μικροβιολογική Πρόληψη. Επικοινωνήστε μαζί μας για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με την εξέταση και τη διαδικασία του εργαστηριακού ελέγχου.